विराटनगर, असाेज ३० गते । विगत केही समयदेखि विश्वका प्रायः सबै भागमा कुनै न कुनै प्रकारका प्राकृतिक विपत्ति आइरहेको हामीले देख्दै र भोग्दै आएका छौँ । कतै बाढी, कतै पहिरो, कतै भूकम्प, त कतै आँधीबेहरी र अतिवृष्टिले जनजीवन अस्तव्यस्त बनाइरहेका छन् । आखिर यस्ता विपत्तिहरूको कारण के हो ? यसबारे गम्भीर चासो राखेर प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रयास पर्याप्त रूपमा भएको देखिँदैन ।
वर्तमान अवस्थामा संसारका ठूला-ठूला देशहरू आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्न र आफूलाई अरूभन्दा शक्तिशाली प्रमाणित गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। यसै क्रममा रुस-युक्रेन युद्ध र इरान-इजरायलबीचको द्वन्द्वजस्ता घटनाले विश्वलाई नै अशान्त बनाएका छन् । युद्धमा प्रयोग हुने घातक हतियार, विस्फोटक पदार्थ र विनाशकारी प्रविधिले मानव जीवनमा मात्र होइन, वातावरण र पर्यावरणमा समेत गम्भीर असर पारिरहेका छन्। शक्ति र प्रभुत्वको होडमा मानवता, शान्ति र प्रकृतिको संरक्षण ओझेलमा पर्नु समस्त संसारका लागि चिन्ताको विषय हो।
यही प्रसङ्गमा मलाई विद्यार्थी जीवनमा वातावरण र भूक्षयसम्बन्धी विषय पढ्दाको एउटा पुरानो सम्झना आयो। पृथ्वीको बनावट, जमिन र पानीको अनुपात, विभिन्न देश तथा महादेशको भौगोलिक संरचना र मानव बस्तीको विकासबारे हामीले पढेका थियौँ । जमिनको प्राकृतिक स्वरूपमा परिवर्तन गर्दा मानव बस्ती, खेतीपाती र जनजीवनमा कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ भन्ने विषय पनि त्यससँग जोडिएको थियो। आज ती पुराना पाठहरू सम्झँदा प्रकृतिमाथि भइरहेको मानवीय हस्तक्षेपप्रति चिन्ता जागेर आउँछ।
विकास गर्नु आवश्यक छ। सडक, भवन, उद्योग, पुल र अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्नु मानव जीवनको आवश्यकता पनि हो। तर विकासका नाममा प्रकृतिको अन्धाधुन्ध दोहन गर्नु कदापि बुद्धिमानी हुन सक्दैन । विकास कति भयो भन्ने प्रतिस्पर्धामा हामीले त्यसको मूल्य प्रकृतिले कति चुकाउनुपरेको छ भन्ने कुरा बिर्सिरहेका त छैनौँ ?
ठूला-ठूला सिमेन्ट कारखाना खोल्न, फराकिला सडक बनाउन र विशाल संरचना निर्माण गर्न माटो, ढुङ्गा तथा चुनढुङ्गाको आवश्यकता पर्छ। त्यसका लागि कतै डाँडा काटिन्छन्, कतै पहाड खनिन्छन्, कतै जमिनबाट अत्यधिक मात्रामा माटो निकालिन्छ र कतै गहिरा खाल्डा बनाइन्छन्। यस्ता काम गर्दा जमिनको प्राकृतिक बनावट, पानीको निकास, वनजङ्गल र माटोको स्थिरतामा पर्ने असरबारे पर्याप्त ध्यान नदिइए त्यसको परिणाम गम्भीर हुन सक्छ।
प्रकृतिको आफ्नै सन्तुलन र प्रक्रिया हुन्छ। नदीको बहाव, पहाडको बनावट, जमिनको भित्री संरचना र वनजङ्गलको अस्तित्वबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको हुन्छ। मानिसले विकासका नाममा यी प्राकृतिक संरचनामा जथाभावी हस्तक्षेप गर्दा कतिपय ठाउँमा बाढी, भूक्षय र पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ। जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, अव्यवस्थित सहरीकरण र कमजोर निर्माण पद्धतिले पनि विपत्तिको जोखिमलाई थप गम्भीर बनाउन सक्छन्।
प्राकृतिक विपत्ति आउँदा हामी प्रायः त्यसलाई प्रकृतिको लीला वा भगवानको इच्छा भनेर स्वीकार गर्छौँ । तर के हरेक विपत्तिमा मानवीय क्रियाकलापको कुनै भूमिका हुँदैन ? प्रकृतिका आफ्नै शक्तिशाली प्रक्रिया छन्, जसलाई मानिसले पूर्ण रूपमा रोक्न सक्दैन । तथापि, मानिसले गरेको लापरबाही, अनियन्त्रित दोहन र अव्यवस्थित विकासले विपत्तिको जोखिम बढाएको छ भने त्यसको जिम्मेवारीबाट हामी पन्छिन मिल्दैन ।
नेपालकै सन्दर्भमा भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढी तथा बुढीखोला क्षेत्रमा भएको विपत्तिजस्ता घटनाले हामीलाई प्राकृतिक जोखिम र मानवीय सावधानीबारे गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाउँछन् । यस्ता घटनाको कारण प्रत्येक स्थानमा फरक हुन सक्छ । त्यसैले वास्तविक कारण बुझ्न वैज्ञानिक अध्ययन र अनुसन्धान आवश्यक छ । तर एउटा कुरा स्पष्ट छ-प्रकृतिको संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गरेर गरिने विकासले भविष्यमा ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था निम्त्याउन सक्छ।
आज मेरो मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठिरहेको छ-यदि यही प्रवृत्ति निरन्तर चलिरह्यो भने भोलि हाम्रो काठमाडौँ उपत्यकाको अवस्था कस्तो होला ? अव्यवस्थित बस्ती विस्तार, डाँडापाखाको अनियन्त्रित कटान, नदी किनारको अतिक्रमण र कमजोर भूभागमा गरिने निर्माणले कुनै दिन ठूलो संकट निम्त्याउने त होइन ? काठमाडौँ उपत्यका नै पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुने कल्पना मात्रले पनि मनमा भय उत्पन्न हुन्छ । यो कुनै निश्चित भविष्यवाणी होइन, बरु समयमै सचेत हुनुपर्ने आवश्यकताको सङ्केत हो ।
विकासको अर्थ प्रकृतिलाई जित्नु होइन, प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम गर्दै मानव जीवनलाई सुरक्षित र समृद्ध बनाउनु हो । प्रकृतिलाई आफ्नो स्वार्थअनुसार जति नै दबाउन खोजे पनि त्यसका नियमलाई बेवास्ता गरेर मानव सभ्यता दीर्घकालसम्म सुरक्षित रहन सक्दैन ।
त्यसैले सरकार, विकास निर्माणमा संलग्न निकाय, उद्योगपति, वैज्ञानिक, वातावरणविद् र आम नागरिक सबैले यस विषयमा गम्भीर ध्यान दिन आवश्यक छ । सडक तथा भवन निर्माण गर्दा भूगर्भीय अवस्था अध्ययन गरियोस्, पहाड र नदीको प्राकृतिक स्वरूपको संरक्षण गरियोस्, वनजङ्गलको विनाश रोकियोस् र वातावरणीय प्रभावको मूल्याङ्कनलाई औपचारिकतामा मात्र सीमित नराखियोस्। विकासका योजनामा तत्काल प्राप्त हुने लाभ मात्र होइन, भावी पुस्ताले भोग्नुपर्ने परिणामसमेत विचार गरियोस् ।
यो चेतावनी नेपालका लागि मात्र होइन, विश्वका सबै देश र महादेशका लागि हो । शक्ति, सम्पत्ति र विकासको होडमा लागेर हामीले बस्ने पृथ्वीलाई नै असुरक्षित बनायौँ भने हाम्रो उपलब्धिको अर्थ के रहन्छ ? प्रकृति सुरक्षित रहे मात्र मानव जीवन सुरक्षित रहन्छ; मानव जीवन सुरक्षित रहे मात्र विकासको सार्थकता रहन्छ।
अन्त्यमा, म विश्वका सबै देश, सम्बन्धित निकाय र सचेत नागरिकसमक्ष विनम्र तर गम्भीर आग्रह गर्न चाहन्छु । प्रकृतिमाथिको अतिक्रमण रोकौँ, विकासलाई वातावरणमैत्री बनाऔँ र भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित पृथ्वी छाडौँ । विपत्ति आइसकेपछि पछुताउनु र उद्धारमा जुट्नुभन्दा विपत्ति निम्त्याउने जोखिमलाई समयमै पहिचान गरी रोकथाम गर्नु बुद्धिमानी हो ।
प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तु होइन, जीवनको आधार मानेर संरक्षण गरौँ । अन्यथा, आज हामीले विकास ठानेर गरिरहेका कतिपय काम भोलि मानव विनाशका कारण बन्न सक्छन् । यस गम्भीर विषयमा सम्बन्धित सबैको समयमै ध्यान जाओस्। यही मेरो सबैमा हार्दिक कामना छ ।